quan điểm và cái nhìn về bon sai của người Nhật

Ở tại Nhật Bản, cũng có những cây trồng chậu (hachiue) ra hoa thật đẹp,tuy nhiên, điều đó không quan hệ gì đến cây cảnh thu nhỏ của Bonsai cả. Hai cách trồng và cảm thụ không giống nhau. Cây cảnh thu nhỏ bất cứ mùa nào cũng đẹp cả, dù đang ra hoa hay trụi lá. Ra hoa có cái đẹp của hoa; trụi lá có cái đẹp của cảnh tiêu sơ.
Thiên nhiên luôn luôn phơi bày vẻ đẹp hoàn thiện của nó; - nói theo G. Ohsawa -. Người nước ngoài khi đến thăm nước Nhật thường ngạc nhiên vì không thấy những hoa đẹp khắp nơi như họ thường tưởng tượng đến.
Họ thường suy nghĩ rằng: Nhật Bản vốn là xứ lý tưởng nhất của tất cả các loài hoa. Nhưng khi đến đây, tham quan nhiều nơi, ngay cả khu vườn của các gia đình vọng tộc, họ chẳng thấy mấy cành hoa, mà chỉ thấy nhiều lá, cỏ, rong rêu là những thứ ban đầu họ không để ý đến. Người Tây Phương thường nghĩ và thích màu sắc hoa rực rỡ; người Nhật thì đi tìm vẻ đẹp tiêu sái trong thiên nhiên, hoa lá, đá, sỏi, rong rêu. Dù thô sơ, nhưng nói lên nhiều điều. Một trong những lý do đặc biệt khiến người ta ít quan tâm đến hoa trong những chậu cảnh tí hon là không thể nào thu nhỏ kích thước của hoa, để hoà hợp với những thành phần khác của cây; hoa khó thu nhỏ hơn lá.

Cây cảnh có đủ cỡ vì kích thước của chậu có cái rộng mỗi chiều đến 2m, nhưng phần lớn thì không quá cao hơn 30cm. Những năm gần lại đây, người ta lại có kiểu "chơi cây cảnh bỏ túi" với những cây tí hon trồng trong chậu, mỗi chiều chừng 3cm đến 4cm là cùng.Như vậy, những cây hoa trà trồng trong cảnh không hợp, vì quá lớn đã không thể thu nhỏ. Anh đào và hải đường (khaido) cũng bị loại vì lý do tương tự: công hoa quá dài không thu ngắn lại được. Tuy nhiên, một loại anh đào núi, mới được khám phá trong những năm gần đây - anh đào Phú Sĩ - lại có thể trồng làm cảnh. Vài loại cây khác, như bách nhật hồng (hồng tử vi) (sarusuberi) cũng không thích hợp, vì đến mùa hoa, cành vươn ra quá dài, phá mất đi thế thăng bằng của cây và lớp rêu phong cũng đã mất đi phần duyên dáng. Những ví dụ trên đây cho thấy vì chọn những cây nào có thể thu nhỏ lại mới trồng trong khung khổ Bonsai.

Trong cấu trúc Bonsai, số cánh hoa, nhiều hoặc ít, cũng góp phần tạo dáng cho hoa. Cánh hoa càng nhiều thì càng dài và càng làm cho dáng hoa tăng phần tao nhã. Thông thường, Bonsai thường thích những cánh hoa lẻ; hoa chùm không quý bằng hoa đơn chiếc. Tính lẻ loi, cô độc thường đi đôi với tính khiêm nhường, suy tư và thận trọng. Hoa mai Nhật Bản thường được chọn trong chiều hướng đó. Trồng cây cảnh thu nhỏ là một nghệ thuật ít tốn kém mà một người kéo xe hay một người giàu có, dòng dõi quí tộc đều có thể thực hành được. Trong bất cứ phòng khách nào của người Nhật cũng có chỗ dành riêng cho chậu cảnh. Chậu cây đặt trên một chiếc bàn con, phải vừa tầm nhìn của khách ngồi trong phòng để khách thấy được toàn thể mà khỏi nhướn người lên hay phải ngước mắt. Như thế khách mới đủ bình tĩnh nhận xét nghệ thuật cây cảnh, đồng thời cũng xuyên qua đó biết được tâm tính và thị hiếu của chủ nhà, đả biểu hiện rõ nét trong chậu cây yêu quý của họ.

Trong phòng khách dường như thiếu vắng những đồ đạc, tranh ảnh, sắc màu rực rỡ, mục đích là để cho khách để ý đến cây cảnh đặt nơi trang trọng của căn phòng. Những câu chuyện xã giao của họ cũng khởi đầu bằng chuyện cây cảnh. Thưởng thức một vật bé nhỏ như thế đòi hỏi phải có tầm nhìn tinh tế, sâu sắc. Thành thử người Tây Phương đến đây trong giao dịch, thù tiếp với phong cách nầy nếu không hiểu được chút gì về Bonsai, cũng là chuyện thiệt thòi, trở ngại. Chính vì thế, trong thị trường người Nhật không ghi danh mục Bonsai, vì theo họ, đưa một chậu Bonsai ra nước ngoài trong hoàn cảnh đó, khiến cho cây cô đơn vô cùng. Thật ra, Bonsai của Nhật cũng có những nét đặc thù. Nét nầy do ýthức của người trồng và sự quý mến cây cảnh. Người ta thường cho rằng nghệ thuật trồng cây cảnh nầy bắt nguồn từ Trung Quốc du nhập và đã có từ đời Đường, Tống. Người Nhật cũng thường du nhập văn hoá, nghệ thuật nước ngoài. Sự du nhập nầy nhiều khi quá đáng, theo quan sát nhiều người.

Tuy nhiên, có một điều phải xác nhận là một khi du nhập, thì người Nhật đã biến đổi theo thần trí và hồn tính của mình. Bonsai cũng nằm trong phạm trù nầy. Những chậu cây cảnh Trung Quốc giống như những chậu diệp lan, thường thấy chưng bày trong nhiều khách sạn Âu Mỹ. Nhưng nhìn kỹ, sẽ thấy thiếu sinh khí, hỗn độn, không đặt đúng cách, thậm chí khôngai đoái hoài đến. Chậu cảnh của Nhật thì khác hẳn. Mỗi chậu đều tuân thủ quy luật chính xác, không lẫn lộn vào đâu được, nếu để bên cạnh Bonsai Trung Quốc. Nghệ nhân Bonsai rất am tường quy luật đó. Họ có thứ triết lý riêng cho Bonsai. Triết lý đó là: Chậu cây cảnh là tượng trưng cho sự khắc khổ và khôn ngoan. Hiểu được nghệ thuật đó đã không dễ. Cây cảnh thu nhỏ tiêu biểu cho một cây già lâu năm, đứng trơ trọi một mình trong vũ trụ bao la, có dáng dấp và phong thái rất đẹp. Tạo được hình ảnh như thế cho một cây bé nhỏ chỉ cao khoảng 30cm thường trồng bằng hạt quả là việc không phải dễ dàng gì! Nhưng đó lại là một điều cần thiết trong bước khởi đầu.

Theo người Nhật, bất cứ việc gì muốn được xem là toàn thiện thì không những phải hội đủ các đặc tính vật chất, mà còn mang một tính chất không thể cân lường, không thể nhìn thấy, hướng về cõi vô hình. Người Nhật gọi tên là "sabi". Thuật ngữ "sabi" thật khó dịch ra đúng nghĩa. Có người tạm dịch là "patine", tức là lớp meo mốc, rêu phong, bám vào vật bằng đồng cũ, vào tấm bia cổ. Nhưng "sabi" lại có tính chất tinh tế hơn. Những bậc thầy về Bonsai có nhiều bí quyết để tạo ra nét rêu phong như thế. Không thể dán vào tùy tiện được. Gọi đó là nghề gia truyền, quả không ngoa. Thị trường cây cảnh Mỹ cũng bán sabi! Nhưng đó là giả tạo. Họ không hiểu ý nghĩa của sabi trong nghệ thuật. Đừng nói đến việc tạo sabi đúng phẩm chất. Chúng ta có thể hiểu thêm, khi đi sâu vào.

Trong Bonsai Nhật, đôi loại vỏ cây sù sì nhưng mềm tự nhiên có được rêu phong, nhưngphần đông lại không có. Một cây hoàn hảo về mọi mặt trong phép trồng nầy, nhưng thiếu điểm tạo rêu phong nầy tức là chưa đạt. Bonsai thường mang tính "già nua". Có nhiều đặc tính góp phần tạo ra cảm giác "già nua cực độ". Muốn vậy, cần có thời gian. Từ khimới mọc cho đến khi chết, không một bộ phận nào của cây cỏ giữ nguyên tỉ lệ kích thước, vóc dáng, màu sắc của lá, của rễ, của cành. Những thay đổi đó thường gây trở ngại trong việc tái tạo những đường nét chi li trong một mô hình thu nhỏ. Trong phạm vi nầy, người Nhật thường có những "mặc ước" gọi là "ngoại luật" (licences) về thẩm mỹ. Điều nầy cũng giống như ngoại luật trong thi ca. Chơi cây cảnh cũng là một nghệ thuật. Trong phạm vi Bonsai cũng thế. Chẳng hạn như người ta có thể châm chước một cây cảnh có lá không tương xứng với thân và cành vì tương đối lớn, mặc dù đã tìm mọi cách làm cho chúng nhỏ lại và tạo lớp rêu phong cần thiết.
Người Nhật cũng chấp nhận một thân cây to đến độ nào đó, quá khổ nếu so với chiều cao của cây. Trong nghệ thuật Nhật, thường có những đột phá đó. Họ đã quen với tính "không tỉ lệ". Cũng như đọc thơ Haiku, xem loại kịch "Nôh". Thơ thì quá gọn, kịch có khi không lời. Cây cảnh Nhật không ra ngoài tính chất nghệ thuật đó. Một cây cảnh toàn hảo không mang dấu vết gì, kể cả những vết uốn nắn mà nó phải trải qua. Người ta thường ví điều nầy như một người đàn bà từng sống trong khuôn khổ, luôn luôn giữ nụ cười đôn hậu, không để lộ nét khổ đau. Một hiệp sĩ từ chiến trường về phải quên đi những thương tích trên mình, không kể lể với ai. Cây cảnh cũng tương tự như vậy. Không để lại dấu vết nào về thương tích cả.

Nghệ thuật Bonsai trọng về tự nhiên. Vỏ cây sần sùi, lồi lõm không đều, mặc dù phủ lớp rêu phong, nhưng phải là không có sự chắp nối, chiết cắt. Những cành vô dụng phải được cắt bỏ đi từ khi mới nhú ra, chẳng khác nào chữa trị tật xấu trẻ em. Tất cả thành phần trong cây cảnh phải hoà hợp, cành không nên già hơn rễ, rễ không già hơn cành. Khác đi, tức là giả tạo.

Một số nét kỹ thuật nhấn mạnh điểm nầy. Quan sát thì rõ. Đầu cây càng già thì càng tròn, trông giống như cái tán. Trái lại cây còn non thì đầu nhọn, được hiểu như tham vọng chưa được thoả mãn, trông thật trơ trẻn. Cũng như người, đến một lúc nào, cây cũng phải biết "an phận" của mình. Không gì khó coi hơn, một cây đã già nua mà "không biết nhẫn", cứ chìa đầu ra, hếch mặt lên trời. Đó là mất quân bình. Cũng là kém khôn ngoan, đã chống lại minh triết của tạo hoá. Chơi cây cảnh phải hiểu nguyên tắc nầy. Muốn tạo cho phần trên cùng của cây bé nhỏ có dáng tròn xinh xắn, cần phải tác động bằng nhiều cách. Hiệu quả tốt nhất là độ cạn của chậu. Các cành đều lệ thuộc ít nhiều vào rễ, vì rễ nuôi cành. Rễ đâm thẳng xuống, thì đầu cây phải nhọn. Rễ đâm ngang thì đầu bằng.

Khi mùa đông đến, người ta bứng cây ra đặt xuống đất trong vườn theo phương pháp hồi xuân, những cành trên thường chỉa lên trời vì đâm rễ xuống. Hiểu nguyên tắc nầy sẽ tạo nên tán tròn. Với những ý niệm kể trên, một cây cổ thụ hoàn toàn lý tưởng trong Bonsai phải thể hiện được thế quân bình thiêng liêng trong vũ trụ. Đầu trên của cây hơi cong tròn, trông vẻ khiêm tốn. Nếu không, cây sẽ mất hết ý nghĩa. Tuy nhiên, người ta cũng thấy đột phá một vài cây cổ thụ có những cành bên trên ngả mạnh về sau. Trông tưởng như những trận cuồng phong làm cho xô dạt về một phía. Đó là thể hiện sự khổ đau của những người không muốn an phận, thủ thường. Có những người vào tuổi xế chiều vẫn còn bon chen, mưu danh đoạt lợi. Họ sẽ bị đánh bạt như loại cây nầy. Ngũ hành trong vũ trụ bẻ gãy họ. Người Nhật ít thích kiểu dáng nầy.

10 - Thế - Phong cách - tạo dáng cơ bản bonsai

1Thế trực quân tử mà ông cha chúng ta rất ưa thích, vì các cụ đều là những bậc nho sĩ, tôn trọng lễ nghi, tính tình ngay thẳng thanh cao, người quân tử tánh như thủy, nhu nhi bất nhược, biết xử thế ở đời. Cây trực quân tử là dáng cây có theá trực thẳng đứng, phong cách đĩnh đạc, cành nhánh ngay thẳng, gọn gàng, đường nét dứt khoát, bất khuất. Phân chi theo lối chiết chi hay tứ diện, đủ bốn mặt tả hữu, trước sau, tàn nhánh đầy đủ, cân đối, biểu hiện cho người có kỷ cương nề nếp, tài năng, chính nhân quân tử.

2 Thế trực liên chi

Thế trực liên chi cũng là cây có dáng trực, thẳng đứng, biến ra từ thế trực quân tử, nhưng liên chi là nhiều cành nhánh quấn quýt lấy nhau, ôm sát thân cây, mới xòe ra ngoài làm tàn theo kiểu tứ diện, sum suê đầy đủ, mặt nào cũng đẹp, cân đối hài hòa, thành hình chóp dưới to trên nhỏ, không khuyết chỗ nào rất đẹp, biểu hiện người phong lưu, ấm no sung mãn, vui tươi hạnh phúc

3- Thế trực quân tử liên chi:

Thế trực quân tử liên chi: thế này cũng giống như hai thế trên nhưng lại có hai ba cây tử ở quanh thân cây mẹ. thường là loại cây mai chiếu thủy, mặc dù thân trực nhưng tàn nhánh cũng ôm lấy mấy cây con ở bên dưới .Cây tử lại sống độc lập, cây nào cũng có đủ tàn nhánh như một cây riêng biệt, sống không nhờ cây mẹ, ên xen như là một quần thụ nhỏ, rất đẹp, tượng trưng cho tình yêu thương người, nhất là trẻ thơ, lúc nào cũng vui tươi

4 - Thế trung bình ngay

Thế trung bình là thế phổ biến , kiểng xưa còn để lại rất nhiều . trung bình là cây độc thụ , thân thẳng đứng có bộ rễ xòe ra, nổi lên trên mặt chậu, mặt đất, gốc to lồi lõm, nếu được hình thú thì càng tốt, thân xù xì phân cành nhánh theo lối chiết chi hay tư diện.Nhánh thứ nhất bẻ về bên dương nếu gốc cây có dáng hơi ngả về bên phải. Đoạn thứ hai phải uốn trở về bên âm, đoạn thứ ba phải uốn trở lại về bên dương để quy căn, nhánh thứ ba cũng phải bẻ trở về bên dương , đến đoạn thứ tư thì nên uốn đứng thẳng đảm bảo ngay gốc, để cây không đổ ngã. thế kiểng này chỉ uốn hơi nghiêng lại một chút, đến tàn thứ năm là ngọn phải uốn hồi đầu. thế trung bình ngay là cây kiểng dễ uốn sửa, chỉ cần phân tàn nhánh cho hài hòa cân đối là đẹp, cũng biểu tượng về đạo đức, ngay thẳng thật thà.

5 - Thế trung bình cong

Là thế có thân uốn cong cong như long thân. nếu bộ rễ chân nôm hay hình thú thì tuyệt đẹp, thân ngay đoạn thứ nhất đã cong về một bên rồi, tàn thứ nhất phải ngả về hướng thân cây, nhưng đoạn thứ hai phải uốn cong trở lại quy căn ngay, đến đoạn thứ ba sửa thành cây trực, giữ thế trung bình. Các chi nhánh đều uốn tứ diện, so le, dưới to trên nhỏ, nhưng ngọn phải uốn hồi đầu trung như đuôi cá. Cây thế trung bình cong, uốn được hai cây giống nhau, thì hợp với cây trung bình ngay làm thành bộ kiểng tam tài ba cây rất đẹp, tương trưng cho thiên, địa nhân

6 - THẾ TAM ĐA

Thế tam đa còn gọi tam tài, tam giáo hay là thiên, địa, nhân nữa. thế này là cây cổ thụ, gốc thân to, nhưng chỉ uốn có ba tán tròn chung quanh thân cây, tàn thứ nhất là một mâm tròn, hớt tỉa lúp búp, nhưng nhỏ hơn, mỏng hơn. Tàn thứ ba là tàn ngọn, cách xa hơn tàn thứ hai xũng hớt tỉa tròn nhưng nhưng nhỏ hơn hai tàn trứơc. Tàn ngọn này cũng tỉa lúp búp chứ không vươn cao, nên xem cây kiểng này có dáng lùn mập, nhưng vì là cây cổ thụ nên cũng rất cân đối, rất đẹp. thế tam đa tuợng trưng cho ba ông Phước, Lộc,Thọ; ba tàn đều tròn đều đẹp, tượng trưng cho sự vĩnh cửu, sung túc, hạnh phúc, giàu sang và sống lâu, theo tích ba ông Phước, Lộc, Thọ cũng rất hay.

• Phước là ông Đậu Vũ Quân, tuổi già mà có con nhỏ là có hạnh phúc, ý muốn nói có nhiều con
• Lộc là ông Quách Tử Nghi làm quan to lâu năm, bổng lộc nhiều, ý muốn nó giàu sang suốt đời.
• Thọ là ông Đông Phương Sóc, sống lâu một trăm tuổi, đầu râu tóc bạc phơ, ý muốn nói sống được lâu . Thế này dùng để chúc thọ rất có ý nghĩa đối với người già cả.

  7 - Thế ngũ phúc

Thế tam đa và thế ngũ phúc đi đôi với nhau, hai thế này đều là cây trực thọ, cây ngũ phúc năm từng, có thể uốn như cây tam đa rồi nuôi thêm hai tàn nữa y như vậy là đạt. Nhưng cũng có thể đối thành 5 tầng theo lối chiết chi tứ diện cũng được. Những tàn đều phải uốn tỉa ngang bằng lúp búp chớ không được vươn lên cao. Thế ngũ phúc to cao đẹp hơn thế Phước, Lộc, Thọ, ý muốn chúc tụng cao hơn nữa là Phước, Lộc, Thọ, An, Khang, nghĩa là có phúc, tốt lành may mắn, có lộc giàu có nhiều ruộng đất, có thọ là sống lâu trăm tuổi, An là sống yên ổn không bị xáo trộn, có khang là vui vẻ, chết êm ải thoải mái. Đúng là câu chúc tụng đầy đủ đẹp đẽ nhất.

 8 - Thế nhất trụ kình thiên
Thế này ít có người uốn sửa vì thiếu nhã nhặm, khiêm tốn, chọc trời khuấy nước, kiên cường, bất khuất. Thế này phải là cây cổ thụ trực thọ, gốc to lớn, rễ vừng chắc, thân gồ ghề, không có nhánh, chỉ có một tàn ngọn duy nhất bao gồm bốn năm nhánh xoè ra, vươn lên để chống đỡ, tàn ngọn này phải cắt tỉa bằng phẳng hoặc lúp búp chớ không so le, biểu tượng cho người anh hùng không phục tùng ai hết.

9 - Thế vũ trụ

Thế vũ trụ trước tiên phải là cây cổ thụ, gốc rễ lồi lõm, xoè ra bốn phía, thân to xù xì, đứng thẳng, phân cành nhánh theo lối chiết chi tứ diện, có thể có từ ba đến năm tàn to, uốn hình quạt, nằm ngang, dưới to, trên nhỏ, tỉa lúp búp, ngọn uốn hồi đầu thượng, gần như hình nón chớ không vươn lên cao, Thế này phải uốn đúng luật âm dương, cành tả, hữu, tiền, hậu đầy đủ, sum suê đầy đặn, tượng trưng cho cả không gian và cả thời gian và cả thời gian vĩnh cửu

10 - Thế Thất hiền

Thất hiền chiết chi là thế cao lớn nhiều tàn một ngọn cộng chung là bảy tầng. Bộ rễ sửa chân nôm, thân có thế trực, nhưng uốn bẻ qua bẻ lại theo tả hữu theo chi âm dương thì hay hơn, nghĩa là đọan thân thứ nhất cong qua bên phải – cùng với nhánh thứ nhất - Đọan thứ 2 trả về bên trái: cứ luôn phiên tới từng thứ sáu, đọan ngọn đứng thẳng và uốn theo kiểu hồi đầu trung, các tàn đều uốn hồng tâm hay tròn lúp búp, dưới to trên nhỏ, nhánh thứ nhất gọi là phủ địa sà xuống mặt đất, nhánh thứ hai là triều nhiên uốn hơi vươn lên một chút, đối xứng với nhánh phủ địa, nhánh thứ 3 là chiếu thủy soi nước phải uốn nằm ngang hơi hạ xuống để nhìn nước, nhưng do ảnh hưởng của nắng, ngọn nhánh quang hợp cũng tự vươn lên, nên phải uốn sủa không thể cho vươn lên cao quá. Nhánh thứ tư là nghinh phong cong qua quẹo lại, như phe phẩy với gió, đầu cành xoay theo chiều gió như kiểu sơn thủy rất đẹp. Nhánh thứ 5 là quán vũ, hơn vươn lên để hứng mưa rơi hứng xương tuyết, nhưng phải uốn trở xuống không để không thể vươn lên quá cao. Nhánh thứ 6 là nhánh trung bình, uốn nằm ngang, cân đối, không dài không ngắn, kết hợp với các nhánh trưuớc nối liền với ngọn, uốn hồi đầu trung, để tạo dáng cây hài hòa, đầy đủ tàn nhánh phải luôn luôn uốn tỉa, hễ cành vươn lên cao thì uốn trở xuống, cành nào thấp quá thì uốn vươn trở lên cho cân đối, theo câu (Cực dương biến âm, cực âm biến dương) làm sao cho dáng cây kiểng không khuyết chỗ nào, để khi ngắm nhìn thưởng thức, vừa ý thỏa lòng. Cây thế thất hiền tượng trưng cho lòng thanh thóat, vô tư, uống rượu ngâm thơ không màn tới thế sự.  

 

LỊCH SỬ -TRIẾT LÝ VÀ NGUỒN GỐC BONSAI

1 lời dẫn nhập :

"Mỗi năm hoa đào nở
Lại thấy ông đồ già"

Hai câu thơ của Vũ Ðình Liên phác họa một cảnh chợ Tết ngày xưa. Ngày nay Ông Ðồ không còn nữa, nhưng hoa vẫn còn. Ngoài hoa, còn có báo, lịch, bonsai Non bộ... đã tạo nên một cảnh chợ Tết tưng bừng.

Hầu như cả thế giới hiện nay đều yêu thích bonsai .Một tác phẩm bonsai không chỉ phơi bày vẻ đẹp của lá hoa cành như những cây kiểng thông thường, mà nó còn phô diễn cả các phần khác như thân, rễ, chậu, kể cả đá và các phụ kiện điểm xuyết vào. Vì là một tác phẩm nên nó cũng chuyên chở tâm hồn của nghệ nhân đã sáng tạo ra nó, chẳng khác gì một tác phẩm thơ, hội họa, điêu khắc...

Bước vào thế giới bonsai người ta sẽ nghe những danh từ thông dụng như cắt tỉa, tạo dáng, trưng bày, triển lãm, đánh giá, chọn lựa phong cách, tạo ấn tượng... bonsai có nhiều phong cách căn bản như: thẳng đứng trang trọng, thẳng đứng phóng khoáng, thác đổ , nửa thác đổ, trí thức, cây chổi, trồng trên đá, rễ bò trên đá, rễ bám đá, đa thân, huynh đệ, lùm, trực tuyến, lượn, nhóm, và Saikei tức là phong cách tạo cảnh trong khay.

Chậu rất quan trọng, kích thước, hình dáng màu sắc của chậu phải cân đối hài hòa với cây. Chậu có các kiểu dáng như: kiểu cái trống, kiểu oval, kiểu hình chữ nhật, kiểu xiên Tokoname (chiều cao gấp đôi chiều rộng của vành) ...

Dụng cụ gồm: cưa cắt nhánh, kéo xén, kéo cắt lá, kéo tỉa, đòn bẩy để uốn cành hay thân, keo dán vết cắt, kìm lõm cắt cành nhỏ, kìm cắt cành lớn, dây đồng để uốn cành, xẻng bứng cây, chổi, lưới bịt lỗ thoát nước, cái rây để rây đất...

Trên đây là những nét dẫn nhập khái quát để chúng ta có thể hình dung quá trình sáng tạo một tác phẩm bonsai vô cùng chi ly gian khổ, đòi hỏi sự kiên nhẫn lâu dài và những kiến thức cần thiết thuộc về kỹ thuật chuyên môn, mà đã có nhiều sách hướng dẫn cụ thể đã xuất bản dành cho các nghệ nhân mới vào nghề thực hành, sau đây xin kính mời quý vị tìm hiểu phần lý thuyết đại cương về lịch sử và triết lý bonsai

Nên chọn phong cách làm cây nào cho cây cảnh việt?.

Muốn cây cảnh mang tầm quốc tế thì việc chọn ra phong cách làm và chơi cây đại diện và đặc trưng nhất sẽ có tính quyết định thành bại.
Tôi đã từng đưa ra ý kiến rằng cây Sanh chính là cây đại diện cho cây cảnh Việt Nam, cây Sanh mang nhiều đặc điểm nổi trội mà dễ mang lại thành công cho người làm cây cảnh ở nước ta hiện nay và cũng là loại cây có giá trị cao nhất cho đến thời điểm này tính trên phạm vi toàn thế giới và đây cũng chính là cây có thể mang phong cách làm cây đặc trưng cho Việt Nam bởi vậy các phân tích sau này của tôi chỉ đề cập đến cây Sanh mà thôi, tôi nói thế không phải coi thường các cây khác nhưng muốn có phong cách đặc trưng thì không thể không chọn cây đặc trưng được.
Chúng ta có nhiều phong cách chơi khác nhau tùy thuộc vào vùng miền, địa phương nhưng với sự phát triển theo lối bột phát và không có định hướng thì cây cảnh việt sẽ đi đến đâu và về đâu là cái chúng ta có thể nhìn thấy được bởi vậy chúng ta đành phải so bó đũa để chọn cột cờ. Rõ ràng muốn có tầm quốc tế thì chúng ta phải làm sao để cho quốc tế biết nhiều đến những sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam. Lâu nay chúng ta đã xuất khẩu nhiều hoa cây cảnh ra nước ngoài các sản phẩm đó chủ yếu xuất khẩu từ các nhà vườn nam bộ và đó là các cây làm theo lối công nghiệp và cái đó thì chẳng riêng gì Việt Nam mà các nước khác lại còn nổi tiếng hơn ta vậy nó không thể là đại diện được. Còn nếu là xuất khẩu những sản phẩm mang tính nghệ thuật cao hơn thì chắc chắn Nhật Bản và Trung Quốc không ai bì được. Nói như vậy hóa ra chúng ta chẳng có gì sao? chẳng bao giờ đạt được đẳng cấp sao? hoàn toàn không và cũng chẳng phải bi quan về điều đó. Vì thực ra hiện nay chúng ta không có cây để đáp ứng nhu cầu trong nước. Nói thế nhiều người lại bảo chẳng qua là do một số đại gia bỏ tiền ra thao túng cây cảnh đẩy giá cây cảnh lên thành bong bóng đến một lúc nào đó nó sẽ xì và mang đến thất vọng cho người làm cây, xin thưa cũng không. Đại gia Toàn đô la là người chịu chi nhất mà cũng chỉ thống kê bỏ ra có hơn 120 tỷ đồng có nghĩa là chưa đầy mười triệu đô mà trong tay hiện nay có đến nửa ngàn tác phẩm mà tác phẩm nào cũng đẳng cấp và cũng là người sở hữu nhiều cây có số của Việt Nam nếu đem so với người sở hữu bức tranh đắt nhất của Picasso 101 triệu đô thì thấm vào đâu nói như vậy nhiều người làm hội họa lại bỉu môi cho rằng sao lại nhổ vào nghệ thuật như vậy. Đại gia chơi cây là cái may cho nước nhà, nó vừa kích thích sự phát triển cho nghề cây cảnh, nó vừa mang lại công ăn việc làm cho bao nhiêu con người và nó đã làm đổi đời nhiều người mà lâu nay lam lũ giờ có nhà cửa đàng hoàng và cuộc sống tốt hơn. Còn bao nhiêu đại gia nữa chỉ chú tâm tậu những món đồ đắt tiền hàng triệu đô chỉ để là phương tiện đi lại và thỏa mãn thú khoe sự giàu có, bao nhiêu người ném tiền vào bất động sản để những biệt thự bỏ hoang, bao nhiêu người ném tiền vào sòng bạc và bao nhiêu người âm thầm gửi vào các nhà băng nước ngoài để sau này tính kế lặn luôn không thấy tăm hơi, những đại gia cây cảnh chính là những người cần được nhìn nhận một cách công tâm hơn. Và anh em hãy chú ý, cây đã vào các đại gia thì đừng mong ngày trở về chốn cũ, có chăng chỉ là chuyển từ đại gia này đến đại gia khác mà thôi. Tôi đã hơi quá đà nhưng để thấy rằng mình còn chưa thỏa mãn được nhu cầu trong nước chứ nói gì đến xuất khẩu ra thế giới. Nhưng nếu thế đã thỏa mãn thì có phần quá phiến diện và chỉ là ếch ngồi đáy giếng, chúng ta phải làm sao để thế giới không những biết đến mà sẵn sàng bỏ ra hàng chục triệu đô thậm chí hàng trăm tiệu đô để sở hữu những tuyệt tác mang thương hiệu cây cảnh việt đó mới là đẳng cấp và đặc sản việt. Nói như vậy lại quá bong bóng mà chúng ta đang thổi rồi nhưng chẳng lẽ chúng ta lại không giám nghĩ thế sao, người việt còn giám bỏ ra mất triệu đô để mua thì chẳng có lý gì là không thể mà tôi còn cho rằng không có để bán ấy chứ vì những tác phẩm đó mà xuất đi thì e rằng chúng ta chỉ được nhìn chúng qua ảnh chứ đừng nói đến chuyện mon men được đến gần để sờ, để ngắm để chụp ảnh như hiện nay.
Vậy dòng chơi cây nào có phong cách đặc trưng và có thể làm đại diện cho cây cảnh việt?. Nhìn lại lịch sử phát triển của cây cảnh việt cũng chỉ có mấy trăm năm mà nam định có lẽ là nơi đầu tiên có nghề cây cảnh nổi tiếng và lâu đời minh chứng là còn các ngôi đền miếu thờ ông tổ nghề làm cây giờ vẫn còn đó thế mà giờ đây các cây cảnh cổ của nam điền còn thi nhau phá thế nên không thể là đại diện được. Nhiều địa phương khác thường làm theo lối dùng uốn tay cành mà hiện nay cách làm cây của Nhật hay Tàu đền đang áp dụng tương đối rộng rãi thì mình không nên đi theo lối của họ vì mãi mãi là người đến sau mà thôi. Trong các phong cách chơi cây thì lối chơi cây của người Hà Thành là lối chơi rõ nét nhất, đảm bảo được các tiêu chí cổ, kĩ, kì mĩ và yêu cầu có phần khắt khe nhưng không cứng nhắc, rất kĩ thuật không phải ai cũng làm được, không làm suồng sã như cây chợ cây công nghiệp, làm cây là phải có cái tâm và mỗi tác phẩm đều chứa đựng những giá trị nghệ thuật và tinh thần của người làm cây gửi gắm vào trong đó. Cái đẹp của cây theo lối này dù là người hiểu biết về cây hay không hiểu biết đều cảm nhận được và một thực tế cho thấy các dòng cây hiện nay đang chuyển hướng sang phong cách này. Vậy không có lí do gì mà không chọn lối làm cây theo phong cách Hà Thành làm phong cách đại diện cho cây cảnh Việt Nam.

Tìm dụng cụ làm vườn thích hợp

Trên thị trường hiện có nhiều sản phẩm phục vụ những người muốn tiêu khiển ý thích làm vườn. Ngoài chức năng hỗ trợ cho công việc chăm sóc cây cảnh, chúng còn giúp người sử dụng có cảm giác thư giãn, nhẹ nhàng khi làm vườn.

Tưới:

Dụng cụ tưới

Dụng cụ tưới chủ yếu là các loại bình xịt, vòi phun, bón phân cho lá, xịt thuốc cho các loại cây kiểng. Các loại bình xịt có nhiều kích cỡ, có loại dung tích chỉ một, hai lít nhưng cũng có loại dung tích 5 đến 10 lít. Loại 5 đến 10 lít dùng để phun tưới với số lượng nhiều. Bên cạnh đó, thị trường cũng có những loại vòi phun giúp tưới cây tự động. Loại này được lắp vào hệ thống dẫn nước tưới cây và áp lực nước giúp vòi xoay 360 độ, có thể điều chỉnh áp lực phun cũng như độ mịn của hạt nước.

Cắt tỉa:

Với các loại cây kiểng, cắt tỉa là công việc phải tiến hành thường xuyên, bao gồm mé cành, tỉa nhành, tuốt lá... Mỗi loại dụng cụ phù hợp với từng loại cây kiểng, kích thước cành nhánh và kể cả vị trí của chúng. Để tỉa lá, cắt hoa, có thể dùng loại kéo thường, kéo rèn, kéo cắt vải... nhưng nhiều người vẫn thích dùng loại chuyên dùng có lò xo để nhát cắt được ngọt và không bị mỏi tay. Để tỉa các cành cây nhỏ, có loại kéo có lưỡi dày hình mỏ vịt với nhiều kích cỡ giúp cho cành cắt không bị giập. Có loại kéo có cán dài, dợn sóng ở lưỡi để cắt cành lớn không bị tuột. Trong trường hợp gốc lớn, có thể dùng các loại cưa với nhiều kích cỡ, có loại kìm kẹp gốc để giữ chặt cành, gốc khi cưa, giúp thân rễ không bị trốc. Trong trường hợp cây kiểng cần tuốt lá, có thể dùng loại lược tuốt lá.

Xới

Dụng cụ xới

Các dụng cụ này khá xinh xắn, tiện dụng cho việc thao tác ở các chậu, gốc cây nhỏ. Chúng là những chiếc cào cầm tay 3 hay 4 chĩa xới cho đất tơi ra để bón phân. Những chiếc xẻng nhỏ để xúc, vun đất mà không làm hư rễ và để đục cây nhằm tạo ra những vết sẹo, vết thương khiến cho cây có vẻ già đi.

Uốn cành

Các dụng cụ này giúp tạo dáng, tạo thế cho các loại cây kiểng. Với những cành nhỏ, người ta dùng các loại dây nhôm có bọc vải để quấn vào cành nhằm giữ dáng theo ý muốn và giúp cho cành không bị trầy khi uốn. Trong trường hợp uốn, tạo dáng các loại cành lớn, có những dụng cụ như cảo, kẹp để móc, níu vào cành vào gốc và điều chỉnh độ kéo, uốn theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây.

Hà Nội quy hoạch 5 khu vực trồng đào Nhật Tân

Người dân trồng đào đang mất dần đất. Ảnh: Anh Tuấn

Chiều qua, Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Hà Nội Đào Ngọc Nghiêm công bố quy hoạch chi tiết khu vực trồng đào tại quận Tây Hồ. Theo đó, làng nghề hoa cây cảnh Nhật Tân, Phú Thượng được phát triển hài hoà giữa khu vực đang được đô thị hoá.

Diện tích trồng đào tại phía đông đường Lạc Long Quân kéo dài từ chùa Tảo Sách đến khu công viên nước Hồ Tây, rộng 8 ha. Khu đất khác sẽ nằm giữa đường vành đai 2 và đường Lạc Long Quân, rộng 1 ha. Dải vườn đào phía Nam phường Phú Thượng được quy hoạch từ phường này đến nút giao thông cầu Nhật Tân, quy mô 20 ha. Trong khu đô thị mới Nam Thăng Long - CIPUTRA đã xác định quỹ đất dành trồng cây cảnh và đào với quy mô 44 ha. Ngoài ra, khu vực phía Bắc làng Nhật Tân, phía nam đường Âu Cơ sẽ chỉnh trang các vườn đào truyền thống theo từng hộ gia đình (quy mô 12,9 ha).

Theo ông Nghiêm, trước mắt là cần có cơ chế hợp lý hạn chế chuyển nhượng và chuyển mục đích sử dụng đất tại khu vực này. Bên cạnh đó, phải giám sát các chủ đầu tư thực hiện dự án xây dựng trên địa bàn đúng theo quy hoạch.  

Quận Tây Hồ hiện có nhiều dự án đang triển khai như khu đô thị mới Nam Thăng Long, cầu Nhật Tân, các công trình hạ tầng kỹ thuật xung quanh hồ Tây... Nhiều người dân tại đây đang lo ngại tốc độ đô thị hoá sẽ khiến diện tích đất trồng đào bị thu hẹp, mai một đi bản sắc văn hoá của Thăng Long - Hà Nội.

Làng hoa đang dần xa Hà Nội

Dù đang sống bằng nghề trồng hoa nhưng họ cũng đã nghĩ đến nghề khác trong tương lai.

Giờ đây cái thú lên làng hoa mua cây cảnh về chơi Tết của người Hà Nội đang bị lùi dần vào dĩ vãng. Bởi làng đào Nhật Tân đã nhường chỗ cho khu đô thị mới Nam Thăng Long, làng hoa Ngọc Hà nổi tiếng đất Hà thành cũng chỉ còn trong ký ức.

"Tôi có thói quen là cứ 23 tháng Chạp lại lên Nhật Tân, Phú Thượng chọn một cây đào thế về trưng trong nhà mấy ngày Tết. Đi giữa vườn hoa thắm sắc đào, được tự tay chọn một gốc, và nói chuyện phiếm với chủ vườn về cách chơi đào còn gì thú hơn. Thế nhưng Nhật Tân hôm nay chỉ toàn là những nhà cao tầng, bóng hoa đào chỉ khiêm tốn nép mình trong một vài vuông đất nhỏ". Anh Hùng nhà ở phố Hàng Buồm tiếc nuối. Quả thật, những cánh đồng hoa đào ngút tầm mắt giờ chỉ còn 137 hecta, rải rác ở hai xã Nhật Tân và Phú Thượng. Phần lớn đất đai tại khu vực này được thành phố xây dựng khu đô thị hiện đại Nam Thăng Long. Với diện tích ít ỏi còn lại, hiện tại, chỉ còn khoảng gần nửa hộ dân vốn đã trồng đào lâu đời trụ lại được với nghề. Họ lo lắng không chỉ bởi làng nghề đang có nguy cơ bị mất mà còn vì người Hà Nội đang bị thiếu dần đi một nét văn hóa sinh hoạt rất độc đáo.

Vĩnh Tuy giờ chỉ còn vài hộ đủ đất để trồng hoa.

Cách đây gần 10 năm, với sự phát triển khá mạnh của làng hoa Vĩnh Tuy, nhiều người hy vọng nó thay thế được những địa danh quen thuộc như Ngọc Hà và Nhật Tân. Nhưng cuối cùng nơi đây cũng không đủ sức chống đỡ lại cơn sốt đất của thủ đô. Người ta đua nhau cắt đất, bán ruộng, để rồi giờ đây, làng đã thành phố. Bà Hòa, trước đây từng trồng và đi bán hoa rong nói thẳng tuột: "Bán miếng đất sống được cả đời nhưng cả đời làm hoa chưa chắc đã mua nổi miếng đất". Triết lý này đã được đúc kết sau những cơn sốt đất đã đem lại cho bà ba ngôi nhà tầng khang trang và khoản tiền không nhỏ trong ngân hàng.

Theo ông Trịnh Huy Tạo, cán bộ chuyên trách nông nghiệp của Vĩnh Tuy, quận Hoàng Mai (quận mới của Hà Nội), xã chỉ còn 30% đất dành cho trồng hoa, cây cảnh. Chính quyền cũng đã xác định đẩy ngành nông nghiệp này xuống hàng... ưu tiên thứ 4 của quận. Vậy là cái xã trước ngập trong hoa giờ lại chìm trong tiếng gò hàn sắt thép, tiếng xe vận chuyển vật liệu xây dựng. Những khoảnh đất bị quây kín bằng những hàng gạch tạm hoặc bởi những ngôi nhà kiểu dáng tân kỳ. Ông Tạo tâm sự: "Cứ đà này thì chỉ khoảng 3-4 năm nữa, làng hoa Vĩnh Tuy cũng sẽ mất tích như Ngọc Hà. Cung cấp hoa cho Hà Nội giờ chỉ còn Tây Tựu".

Tây Tựu thuộc huyện Từ Liêm nằm cách trung tâm thành phố Hà Nội tới gần 30 km. Với lợi thế là xã ngoại thành, diện tích đất nông nghiệp lớn, nghề trồng hoa ở đây đang phát triển rất mạnh. 100% đất trồng lúa đã được người nông dân chuyển sang trồng hoa. Thu nhập nhờ đó mà tăng lên đáng kể, cao hơn 3-4 lần trồng lúa.

Nếu chăm tốt, thời tiết không biến đổi nhiều, những bông hoa này sẽ nở đúng vào dịp Tết.

Tuy nhiên, Tây Tựu cũng mới chỉ mới bắt đầu bước vào giai đoạn phát triển làng nghề chứ chưa thật sự đạt được tiêu chuẩn xuất khẩu. Mục tiêu đặt ra của xã là trong 1-2 năm tới, với sự đầu tư của Nhà nước, là chất lượng hoa phải đủ đạt xuất khẩu. Trước mắt, xã sẽ được xây dựng một chợ đầu mối mua bán hoa, trong đó bao gồm cả nhà bảo quản hoa. Tuy nhiên, hiện nay nông dân làng hoa này đang hoạt động theo kiểu tự phát, cái gì có nhiều lãi thì thì dồn hết vào cái đó. UBND xã cũng phải thừa nhận, sự thiếu định hướng chung đã khiến làng hoa phát triển chưa đồng đều. Cuối cùng thì đến ông chủ tịch xã không còn cách nào khác là phải sang tận Trung Quốc để học hỏi cách quản lý.

Còn đến hơn một tháng nữa mới đến Tết nhưng giá hoa trên thị trường đã tăng vòn vọt. Cái nghề trồng hoa quanh năm lo cắt tỉa từng chiếc lá cũng chỉ chờ mỗi mấy dịp lễ tết. Chỉ trong vòng một tuần, giá một bông cúc đã từ 400 lên 1.000 đồng. Hoa Tây Tựu dù chưa đẩy được hoa Đà Lạt ra khỏi Hà Nội nhưng lại có lợi thế về giá rẻ.

Người dân Tây Tựu dù đang "ấm" với cái nghề đưa họ khá lên nhưng cũng đã bắt đầu nghĩ đến tương lai. Câu chuyện bên thửa ruộng ngoài về hoa còn là chuyện tương lai làm gì, đầu tư gì. Anh Nguyễn Thanh Phương triết lý: "Ngọc Hà có tiếng là vậy mà còn chìm. Nhật Tân mạnh thế cũng đang mất dần. Tất cả đều bị cuốn theo dòng đô thị hóa. Về sau thành phố mở rộng thì liệu Tây Tựu có bị đô thị hóa không?". Thừa nhận lo lắng này, bà Đỗ Thị Lương, Phó chủ tịch xã cho biết, nếu xét mục đích phát triển lâu dài thì xã sẽ nhắm đến du lịch.

Những người yêu hoa Hà Nội thi thoảng vẫn xuống Tây Tựu chơi như để lưu giữ một chút kỷ niệm xưa. Ai không có điều kiện thì đành vào những vườn sinh vật cảnh có rải rác trong thành phố. Kỳ công hơn một chút thì chịu khó dậy vào lúc 3-5h sáng đến những chợ hoa đầu mối như Quảng Bá chỉ để lấy vài mớ hoa tươi. Những cái tên làng hoa mới như Tây Tựu (Từ Liêm), Mê Linh (Vĩnh Phúc), Vân Nội (Đông Anh)... đang dần trở nên quen thuộc. Chợt thấy tiếc cho những Nhật Tân, Nghi Tàm, Ngọc Hà, Vĩnh Tuy...